Sanıka Muzur Bavayi Sere
Qesê-veri
İngiliz L. Molyneux Seel, serra hazar u new se u des u zu de (1911), asmanê amnana wertiye, amnana pêyene u payıza vırene de, nêjdiyê dı asmi Dêsım de fetelino. Çıke diyo u çıke hesno, serra hazar u new se u des u çar de (1914) eve namê “A Journey In Dersim” ra, “The Geopraphical Journal” de, Londra de neşir keno. Dr. Suat Akgüli, kıtavê xo “Amerikan ve İngiliz Raporları Işığında DERSİM” de na nusne (makale) çarnove Tirki u tey veto. Dr. Suat Akgül vano, na çarnayıs de Dr. Nevzat Adili xêyle phoşti dê mı. Tırki çarnaene de nusne, hetê wendişi ra zaf rındek niyo. Hama mı, nusnê dey çıturi ke çarniyo Tırki, hini guret u na nusnê de pia neşir konu. Na sanıka ke nusnê de vêrena ra, kıtav de pelganê 98 u 99 de nuşiya. Na nusne u çarnayisê xo, kıtavê S. Cengiziyo ke namê “Kırmanclar, Kızılbaşlar ve Zazalar” u ra vejiyo, sono ro jüvini; jê jüviniyê.
L. Molyneux Seeli, na sanıke kami ra gos da? Çı hêf ke çımê xo beli niyo. Hama hini aseno ke, wo na sanıke serê xeyle guriyo u zonê xo İngiliz ki ra nusna. Ez hini guman konu ke na sanıka ke, 1911 de qeyd kerda u 1914 de ki neşir biya, hetê neşir kerdene ra tewr khana xuya. Tavi ke, na sanıke eve qesey kerdene ra rew ra vajiya u ama wo taw. Hama wuncia ki hetê tarıxi ra qimetê na neşir biyaene esta u gırsa.
Sanıka Muzur Bavayi, ca ve ca, fek ve fek zovina qesey biya, na serranê pêyenu de ki nuşiya. Hama ni nusneyi, zaferi jüvini nêcênê. Zafê tenu jüvini ra kopya kerda hama, kami ra gureta, kami ra gos da, çımeyi nê dê. Coka na sanıke sere, tayê ğeletiye u mısavrê bêluzumi benê. Guman konu ke, na nusne, tayê çi keno zalal.
Ma ke sanıke eve tiqet wende ninu vineme:
Muzur, Aşira Topuzu ra, lazê pilê aşirewo. Namê pilê aşire Seydeseno. Muzuri, ere ci piyaena piyê xo ke ferq kerda, herediyo, şiyo Dewa Pile de lewê Ali Heyder Ağayi de biyo şiane (şüane). Ali Heyder Ağa, Kerbela ra peyser amo, kırameta Muzuri vejiya werte. Naê sere Muzur tereqiyo, (sır biyo).
Yita de vajine ke, na sanıke ve sanıka Duzgın Bavayı ra şiye rê jüvini. Duzgın Bava, pi ke kırameta dey diya, tereqiyo, Muzur Bava ki Ağayê xo ke kırameta dey kerda eskera tereqiyo.
Sanıka Muzur Bavayi de namê dewa Topuze u Dewa Pile vêrenê ra. Ni dewi nıka ki estê, nejdiyê çımanê Muzur Bavayi de rê. Muzur Bava, Hesen Ağa, Ali Heyder Ağa saa ke, raştikêni biyê, hini nuşiyê. Hama Duzgın u pi ya ki apê xo Khures, raştikeni ra jêde ğeyal biyê, hini asenê.
Kerbela ya ki Kabe (Mekke)
Sanıke ke waniye, vinino ke, cao ke L. Molyneux Seeli cı ra vato “hac” wuza Meka (Mekke) niya, hama Kerbelawo. Tayê vanê ke, Dêsmıji “hac nêsonê.” Yita de kêmiye esta, Dêsmıji kamıji hac nêsonê? Nêsonê Meka (Kabe) hama sonê Kerbela, mezela İmam Wuşêni. L. Molyneux Seel, nêvano şiyo Kabe, vano şiyo Kerbela. Kırmancki (Zazaki) yê Dêsımi de “hac” zaf nêvajino (nêvacino), hurênda dey de vanê “şiyo/a jiare” ya ki “jiare kerdo” (jiare kerdene). Kerbala şiyaene, zu Dêsmıji rê serefo de berzo. Hama na mesela de çiyê ğeletiti sere nino were.
Peyniya sanıke de nusnoğ L. Molyneux Seel, nia nusneno: Daasê se serre ra têpa Sayê de İrani (Acemi) ni çımê jiargi, jiare kerdi. Qavo ke Muzur Bavayi de pia biyo vindi, seweta vinitena yi, tayê cay day kınıtene. Peydena na qav di u tey berd. “No qav Muza Terani (Tahrani) de ro.” Hiya? Raşti, qavo nianen esto? Raşti, Muza Tahrani de ro? Na sanıke sere vınıtene karo do bino!
M. Tornêğeyali
-----------------------------------------------0-----------------------------------------------------------
SANIKA MUZUR BAVAYİ
L. Molyneux Seel
Qelfe: I
Aşira Topuzu¹ ra Seydesen² Ağa beno. Seydesen Ağa pilanê aşire ra biyo. Lazê de xo biyo, namê xo Muzur biyo. Muzuri, miyanê piyê xo rê şüanêni kerda. Piyê xo nêwazeno hama Muzur, Zımıstan de, waxto ke koyi vorê ra mınıtayi biyê, suriya miyu beno ko. Ko de çırayneno, tım mırd ano çê. Piyê Muzuri, eve merex rozê, erê lazê xo piyino. Vineno ke: Muzur, ko de, wuşira xo ra dano lizganê vorınu rê, velg rışino, mi wenê. Muzur, wo taw ferq keno ke, piyê xo ere cı piyino. Heredino, miyo ca verdano, sono.
Qelfê: ll
Muzur, piyê xo ra bırino ra, tekneno sono, Dewa Pile de vejino. Dewa Pile de, sono çê Ali Heyder Ağayi. Ali Heyder Ağayi rê beno şüane. Serra bine Ali Heyder Ağa, seveta jiare kerdene şiyo Kerbela. Rozê, Kerbela de canê xo hewla ğunceno. Hewlawa ke cêniya xo, seweta dey (pozena) vırazena. Phonc deqey ra têpa Muzur, dest de hewla lewê Ağayê xo de vejino.
Qelfe: III
Cêr de, çiyo ke amo vatene, Dewa Pile de vêrdê ra.
Muzur, peroz, seveta miyu dıtene, suriye ano dewe. Sono lewê Xatuna çêyi, vano:
“Xatuni, Ağayê mı zaf wazeno ke hewla buro”
Xatune, “rınd hama Ağayê to nıka yita ra zaf dürüyo” vana.
Muzur, “thawa nêbeno, to hewla poze, ez Ağayê xo rê bonu.”
Xatune, xo xo de vana: “Hini aseno ke, şüanê ma wazeno hewla buro. Thawa nêbeno, wo suriya ma rê rınd nia dano. Ezı ki dey rê hewla poji.”
Peydena, hewla kerde hazıre, kerde zu tase, dê Muzuri. Eve huyayis vake:
“Naê bere Ağayê xo rê.”
Muzuri, hewla gurete, werte ra bivindi. Satê ra tê pa bêtase pêyser ama.
Xatune vato: “Muzur, tase kuya (kotiya)?” Muzuri, cav do:
“Ağayê mı ke pêyser ama, tase tey ano.”
Qelfe: IV
Ali Heyder Ağa -hac ra- peyser yeno. Sarê Dewa Pile, wazeno ke şêro Ali Heyder Ağayi bıvino u destê diyê ke niştê cayanê bımbareku ra, yinu paçi kero. Çıke çıyo nianen, hetê mıletanê cori (roz vejiyau) de adeto. Hama Ali Heyder Ağayi, sıxletiye ke amê nejdi, destê xo nêverdayi kes paçi kero u nia vat:
“Haciyo xas, şüanê mı Muzuro. Şêrê, destê di paçi kerê.”
Naê serê sıxletiye, seveta Muzuri saê kerdene, peyser şiyê dewe. A sate de Muzur, seveta Ağayê xo dest de qavê sıtê teji, dewa ra vejiyene. Muzur sas bi, çıke sıxletiye biyene nejdi, amênê ra ser. Muzur, peyser cêra ra, ko ro şi. Sıxletiya ke wazena destê Muzuri paçi kero, deyi dıma şiye. Muzur ke vost, qavi ra sıt çarç bi, cao ke dılapê sıti çarçê serê kemeru biyê, wuzau ra ağwe voz dana. Muzur, qefeliyana xo ra hurênda xo de nişt ro u peydena ki tereqiya (werte ra bi vindi).
Daasê se serrê ra têpa zu Saê Persi (İrani) ni çımanê jiargiyu jiare keno. Sata ke Muzur Bava biyo vindi, qavo ke lewê de biyo, seveta deyi, wuzau dano kınıtene. Sayi, na kınıtene de qav di u guret tey berd. No qav, Muza Tehrani³ de ro.
L. Moly Molyneux Seel, A Journey In Dersim, The Geopraphical Journal C.XLIV Londara, 1914
Çıme: Amerikan ve İngiliz Raporları Işığında DERSİM, Dr. Suat Akgül, Yaba, 2.Bsk
*Na sanıke namê Muzur Bavayi ra vajina u nas bena. Coka mı namê “Sanıka Muzur Bavayi” ra nusnê. Zonê ma de qesê “efsane”yi nêzanino. Tayê “efsana” vanê, na ki bena? Efsana, Farski ra yena. Sanıke, zonê ma de bıngê xo esto.
¹. Topuzu: Dewa Topuze de nisenê ro. Dewa Topuzê ra Tırki de “Topuzlu” vanê. Topuze, nejdiyê Zeranige (Yeşilyazı) de ra. Topuzu, pêra de Phezgewrana. Phezgewru, zu pêra Khewana. Khewu, aşira pila.
². Seydesen ya ki Sey Heseni rê, Tırki de ‘Seyit Hasan’ vajino.
³. Na vatena L. M. Seeli rasta, rastê niya, kes nêzaneno.
